ساز تار چیست؟ آشنایی با ساز ایرانی تار!
وقتی صحبت از موسیقی اصیل ایرانی میشود، یکی از نخستین نامهایی که شنیده میشود، ساز تار است. سازی که ریشههای عمیقی در فرهنگ، تاریخ و هویت موسیقایی ایران دارد. صدای گرم و تأثیرگذار ساز تار باعث شده هم در تکنوازی و هم در همراهی با آواز، جایگاه ویژهای پیدا کند. در این مقاله از گیتاربر میخواهیم بدانیم ساز تار چیست، چه ویژگیهایی دارد، تاریخچه ساز تار از کجا شروع شده، ترتیب سیم های تار چگونه است و در نهایت به این سؤال برسیم که بهترین نوازنده تار در ایران چه کسی است. پس اگر قصد یادگیری ساز تار را دارید یا مانند ما به این موضوع علاقهمنید، در ادامه این مقاله همراه ما باشید.
ساز تار چیست؟
ساز تار یکی از سازهای ایرانی از نوع زهی–مضرابی است که با کمک مضراب و انگشتگذاری روی پردهها نواخته میشود. تار از نظر ساختار، بدنهای دوکاسه دارد، روی کاسه، پوست کشیده شده و دستهای نسبتا بلند همراه با پردههای قابل تنظیم دارد. صدای ساز تار بسیار شفاف، زنگدار و احساسی است. همین ویژگی باعث شده در موسیقی سنتی نقشی کلیدی داشته باشد.
این ساز معمولا برای اجرای دستگاهها، آوازهای ایرانی، ردیفنوازی و حتی بداههنوازیهای حرفهای استفاده میشود. اگر بخواهیم ساده بگوییم: تار قلب تپنده بخش بزرگی از موسیقی اصیل فارسی است.
تاریخچه ساز تار
وقتی سراغ تاریخچه ساز تار میرویم، با گذشتهای پر از روایتهای جذاب روبهرو میشویم. برخی تاریخنگاران معتقدند تار شکل تکاملیافته سازهای باستانی ایران مثل بربط است. تار در دوران صفویه و مخصوصاً قاجار، اوج شکوفایی خود را تجربه کرد. در همین دوره بود که استادان زیادی این ساز را توسعه دادند.
برخی منابع تاریخی اشاره میکنند که در قرن ۱۸ میلادی شکل امروزی آورده شده و ۶ سیم برای آن در نظر گرفته شد. توسعهی ساختار، پردهبندی و جنس صدا همگی حاصل تجربه نسلهای مختلف نوازندگان و سازسازان بوده است.
به طور خلاصه، تاریخچه ساز تار نشان میدهد که این ساز تنها یک ابزار موسیقی نیست؛ بلکه بخشی از هویت فرهنگی ماست و از گذشته تا امروز به عنوان نمادی از اصالت و هنر ایرانی شناخته میشود.
اجزای ساز تار
برای اینکه بهتر بفهمیم ساز تار چیست، باید ابتدا اجزای آن را بشناسیم:
* کاسه بزرگ (دلار)
* کاسه کوچک (نقاره)
* پوست روی کاسه
* دسته
* خرک
* سیمها
* دگمه (اتصال سیم به بدنه)
هرکدام از این بخشها روی صدای تار نقش مستقیم دارند. مثلا جنس پوست کاسه تاثیر زیادی روی طنین صدا دارد، یا قطر سیمها در حجم صدا و شفافیت آن مؤثر است.
ترتیب سیم های تار – سیمهای تار چگونه چیده شدهاند؟
یکی از موضوعاتی که نوازندگان تازهکار همیشه دربارهاش سؤال دارند، ترتیب سیمهای تار است. تار ۶ سیم دارد که به صورت جفتی کنار هم قرار گرفتهاند. سیمها اینگونه چیده میشوند:
* سیم اول (دو) – صدای اصلی و روشن
* سیم دوم (دو) – همصدا با اولی
* سیم سوم (سل) – صدای میانی
* سیم چهارم (سل) – همصدا با سومی
* سیم پنجم (دو اکتاو بم) – بم
* سیم ششم (دو اکتاو بم) – همصدا با پنجمی
این ترتیب سیم های تار کمک میکند که هم صداهای زیر و هم صداهای بم در کنار هم تولید شود. ترکیب این سیمهاست که شخصیت زیبای صدای تار را میسازد.
چرا ساز تار تا این اندازه محبوب است؟
دلایل زیادی باعث شده ساز تار برای قرنها محبوب بماند:
* توانایی بیان احساسات انسانی
* انعطاف بالا در اجرای دستگاهها
* قابلیت بالای بداههنوازی
* صدای گرم و درخشان
* حضور پررنگ در تاریخ موسیقی ایران
* از نظر هنری، تار یکی از کاملترین سازهای ایرانی به شمار میرود.
بهترین نوازنده تار در ایران – چه کسی برترین است؟
تعیین اینکه بهترین نوازنده تار در ایران چه کسی است، تا حدی به سلیقه افراد بستگی دارد. اما چند استاد نامی وجود دارند که همه، برتری و قدرت نوازندگی آنها را قبول دارند. چند نمونه از برجستهترین نوازندگان تار عبارتند از:
۱. استاد جلیل شهناز: بسیاری از علاقمندان، ایشان را بهترین نوازنده تار در ایران میدانند. شهناز به دلیل تکنیک خارقالعاده، بداههنوازی فوقالعاده و احساس ناب در تاریخ موسیقی ماندگار شده است.
۲. استاد محمدرضا لطفی: لطفی یکی از تأثیرگذارترین نوازندگان تار است. شیوهی نوازندگیاش پر از احساس، ظرافت و تکنیک بوده و آثارش در تاریخ موسیقی ایران ثبت شده است.
۳. استاد حسین علیزاده: هم آهنگساز بزرگی است و هم نوازندهای کمنظیر. بسیاری از اهل موسیقی او را یکی از بهترین نوازندگان تار معاصر میدانند.
۴. استاد کیوان ساکت: با سبک تکنیکی و پیچیدهاش، نسل جدیدی از هنرجویان را به سمت تار جذب کرده است.
این نامها تنها بخشی از بزرگان تار هستند. اما اگر بخواهیم یک پاسخ کوتاه بدهیم: بسیاری از کارشناسان جلیل شهناز را برترین نوازنده تاریخ تار میدانند.
سبک نوازندگی در ساز تار
نوازندگان مختلف، سبکهای متفاوتی دارند. برخی به ردیفنوازی پایبند هستند، برخی بداههنوازیهای پیچیده را ترجیح میدهند. تفاوت در نوع مضرابزدن، نحوهی ویبراسیون، سرعت اجرای پاساژها و حتی نشستن روی صحنه، باعث میشود هر نوازنده صدای منحصربهفردی تولید کند. این ویژگی یکی از جذابیتهای بزرگ ساز تار است.
آیا یادگیری ساز تار سخت است؟
یادگیری تار نیاز به تمرین منظم و گوش دقیق دارد. چون پردهبندی آن نسبت به بعضی سازها پیچیدهتر است، باید قدرت تشخیص فواصل در گوش هنرجو شکل بگیرد. اما اگر با علاقه وارد این مسیر شوی، یادگیری آن اصلاً ترسناک نیست. زیبایی صدای ساز تار انگیزه کافی برای ادامه مسیر را به هنرجو میدهد.
سخن آخر
در این مقاله تلاش کردیم با زبانی ساده و کامل توضیح دهیم ساز تار چیست، از تاریخچه ساز تار چه میدانیم، ترتیب سیم های تار به چه صورت است و در نهایت نگاهی به بهترین نوازنده تار در ایران انداختیم. ساز تار یکی از مهمترین و تأثیرگذارترین سازهای موسیقی ایرانی است؛ سازی که با صدای گرم و نافذش روح آدم را آرام میکند و تاریخ هنر ایران را در دل خود حمل میکند.
