ساز سنتور چیست؟ صفر تا صد ساز اصیل ایرانی!
ساز سنتور یکی از اصیلترین و شناختهشدهترین سازهای ایرانی است؛ سازی که با صدای زنگدار، شفاف و روحانگیزش در قلب موسیقی سنتی ما جا گرفته. وقتی صحبت از موسیقی ایران میشود، کمتر کسی پیدا میشود که تصویر سنتور را با جعبه چوبی خوشساخت و سیمهای موازیاش به خاطر نیاورد؛ سازی که شنیدهاش حس آرامش، عمق و لطافت را کنار هم جمع میکند.
در این مقاله میخواهم با این ساز اصیل ایرانی بیشتر آشنا شویم و به سوالات پرتکرار مانند ساز سنتور چیست، از چه بخشهایی ساخته شده، چند سیم و خرک دارد، چند اکتاو را پوشش میدهد، ساز سنتور ساخت کجاست، ساز سنتور ساخت کیست و حتی اینکه آیا سنتور ساز خوبی است یا نه بپردازیم. اگر قصد یادگیری سنتور را دارید یا به این نوع محتوا علاقه مند اید در ادامه این مقاله همراه ما باشید.
آشنایی اولیه با ساز سنتور
قبل از هر چیز، بهتر است تصویر کلی داشته باشیم. ساز سنتور یک ساز زهی-ضربهای است؛ یعنی صدا با ضربهزدن روی سیمها ایجاد میشود. نوازنده با دو مضراب نازک و ظریف روی سیمها ضربه میزند و همین ضربهها صدای شیشهای و منحصربهفرد سنتور را میسازد.
این ساز در موسیقی دستگاهی ایران جایگاه ویژهای دارد و بسیاری از قطعات ماندگار، با این ساز زیبا اجرا شدهاند.
تاریخچه ساز سنتور
تاریخچه ساز سنتور بسیار طولانی است و ریشههای آن به ایران باستان برمیگردد. طرحهای مشابه این ساز در نقشبرجستههای قدیمی پیدا شده و نشان میدهد که سنتور از گذشتههای دور دربارها، آیینها و جشنهای ایرانی حضور داشته. برخی پژوهشگران معتقدند که نام سنتور از واژه «سنطور» یا «سنطوریا» گرفته شده که در متون قدیمی دیده میشود و به سازی با جعبه چوبی و سیمهای موازی اشاره دارد.
با گذشت قرنها، این ساز کمکم تکامل پیدا کرد و شکل امروزی خودش را یافت. در دوره صفویه و قاجار، سنتور جایگاه مهمی در موسیقی رسمی ایران به دست آورد و استادانی مثل حبیب سماعی و پرویز مشکاتیان نقش بزرگی در معرفی دوباره این ساز داشتند. همین پیشینه طولانی باعث شده سنتور جایگاهی کاملاً ویژه در موسیقی ملی ایران داشته باشد.
انواع ساز سنتور
وقتی درباره انواع ساز سنتور صحبت میکنیم، چند مدل اصلی وجود دارد که در ایران و جهان استفاده میشوند:
1. سنتور نهخرک: این مدل بیشتر جنبه تاریخی دارد و امروزه کمتر استفاده میشود. اندازه کوچکتری دارد و تعداد خرکهای آن کمتر است.
2. سنتور معمولی (۹ خرک در هر طرف / ۱۸ خرک total): این همان مدلی است که بیشتر نوازندهها میشناسند. گستره صوتی خوبی دارد و برای اجرای دستگاههای موسیقی ایرانی مناسب است.
3. سنتور کروماتیک: این نوع برای اجرای قطعات مدرنتر یا قطعاتی که نیاز به همه فواصل دارند استفاده میشود. خرکها و سیمبندی در این مدل متفاوت طراحی شده تا اجرای نتهای سُری و کُرُن و نیمپردهها راحتتر شود.
4. سنتور نُرم: این مدل اندازه بزرگتری دارد و برای اجرای گستره صوتی بیشتر ساخته شده. معمولاً حرفهایترها سراغش میروند.
5. سنتور شور، ماهور و …: در گذشته سازندگان، سنتورهایی با کوک مخصوص دستگاهها میساختند. مثلاً «سنتور شور» یا «سنتور ماهور». امروز کمتر دیده میشود ولی نامشان در موسیقی ایرانی مانده است.
اجزای ساز سنتور
ساز سنتور از چند بخش اصلی تشکیل شده که هرکدام نقش مهمی در صدای ساز دارند:
1. جعبه طنینی: بدنه چوبی سنتور که معمولاً از چوب گردو ساخته میشود. این جعبه وظیفه تقویت و شکل دادن به صدا را دارد.
2. سیمها: ساز سنتور معمولا ۷۲ سیم دارد که به صورت دستههای چهارتایی روی ساز قرار میگیرند.
3. خرکها: سنتور ۱۸ خرک دارد. این خرکها مسیر سیمها را تغییر میدهند و فواصل صوتی را مشخص میکنند.
4. گوشیها: در دو طرف ساز قرار دارند و برای کوککردن سیمها استفاده میشوند.
5. مضرابها: دو چوب ظریف و سبک که نوازنده با آنها روی سیمها ضربه میزند و صدا ایجاد میکند.
6. شیطانک (پُلهای کوچک): این قطعات کوچک در دو طرف ساز قرار دارند و سیمها را در مسیر درست نگه میدارند.
ساز سنتور چند سیم دارد؟
یکی از پرسشهای رایج این است که ساز سنتور چند سیم دارد. سنتور معمولا ۷۲ سیم دارد. این سیمها به صورت گروههای چهارتایی کنار هم قرار میگیرند و هر چهار سیم یک نت واحد تولید میکنند. به همین دلیل صدای سنتور قدرت، حجم و طنین خاصی دارد. در برخی مدلها تعداد سیمها کمی متفاوت است، اما فرم کلاسیک همین ۷۲ سیم است.
ساز سنتور چند خرک دارد؟
خرکها نقش مهمی در صدای سنتور دارند. سوال خیلیها این است که ساز سنتور چند خرک دارد؟ سنتور معمولاً ۱۸ خرک دارد. این خرکها در دو ردیف چپ و راست چیده شدهاند و هر خرک مسئول تغییر مسیر سیم و تعیین فرکانس صداست.
وقتی اطلاعات سیمها و خرکها را کنار هم بگذاریم، میتوانیم جمله کاملتری بگوییم: ساز سنتور چند خرک و چند سیم دارد؟ پاسخ دقیق این است: ۱۸ خرک و ۷۲ سیم.
ساز سنتور چند مضرب دارد؟
در میان پرسشهای مربوط به ساختار سنتور، گاهی این سؤال هم دیده میشود: ساز سنتور چند مضرب دارد؟ مضرب در اینجا معمولاً به تعداد سیمها در هر گروه یا ضربهپذیری ساز اشاره دارد. سنتور کلاسیک چهار سیم برای هر نت دارد، یعنی مضرب چهار. البته در برخی سنتورهای کروماتیک یا خاص ممکن است چیدمانها تغییر کند، اما استاندارد معمول همان چهار سیم است.
سنتور چه نوع سازی است؟
اگر بخواهیم دستهبندی دقیقتر بدهیم، باید بگوییم ساز سنتور چه نوع سازی دارد؟ سنتور یک ساز زهی-کوبهای یا زهی-ضربهای است. در طبقهبندی جهانی این ساز در گروه chordophones یا همان سازهای زهی قرار میگیرد که صدا با ضربه مستقیم روی سیم تولید میشود، نه با آرشه یا مضراب زخمی.
ساز سنتور چند اکتاو دارد؟
یکی از موضوعات مهم برای نوازندهها، گستره صوتی ساز است. این سؤال خیلی رایج است: ساز سنتور چند اکتاو دارد؟ سنتور معمولی حدود ۲٫۵ اکتاو وسعت دارد. این مقدار برای اجرای بیشتر قطعات موسیقی سنتی کافی است. در سنتور کروماتیک یا سنتورهای ویژه، وسعت میتواند کمی بیشتر شود.
ساز سنتور ساخت کجاست؟
حالا برویم به ریشههای تاریخی. خیلیها میپرسند ساز سنتور ساخت کجاست؟ سنتور ریشه کاملا ایرانی دارد. آثار تاریخی و نقاشیهای کهن، نشان میدهد که سنتور در ایران باستان نیز وجود داشته است. بعدها نمونههای شبیه آن به کشورهای دیگر هم رفت و سازهای مشابه در عراق، ترکیه، هند و چین دیده شد. اما «خانه اصلی» سنتور ایران است.
ساز سنتور ساخت کیست؟
برای پرسش ساز سنتور ساخت کیست؟ پاسخ یک نفر نیست، چون سنتور ساز بسیار قدیمی است و سازنده مخصوصی برای اولین بار ثبت نشده. اما نسخه امروزی سنتور، شکلگرفته از تلاش استادان سازساز ایرانی است. در دوره معاصر، استادانی مثل استاد فرجالله وکیلی، استاد ابراهیم قنبریمهر و دیگر سازندگان معروف نقش بزرگی در تکامل این ساز داشتهاند.
ساز سنتور سنتی کدام کشور است؟
اگر بخواهیم به شکل دقیقتر بگوییم ساز سنتور سنتی کدام کشور است؟ پاسخ قطعا ایران است. حتی اگر سازهای مشابه در کشورهای دیگر وجود داشته باشد، فرم و ساختار سنتور ایرانی کاملا اصیل و ثبتشده در موسیقی ملی ایران است.
آیا سنتور ساز خوبی است؟
شاید این سؤال را خیلیها هنگام شروع یادگیری میپرسند: آیا سنتور ساز خوبی است؟ جواب کوتاه: بله، بسیار هم خوب است.
اما اجازه بده کمی توضیح بدهم.
سنتور هم صدای گرم دارد و هم تکنیکهای جذابی برای نوازندگی ارائه میدهد. برای افراد علاقهمند به موسیقی ایرانی انتخاب فوقالعادهای است. از طرفی به دلیل وسعت صدای مناسب، امکان اجرای تکنیکهای فراوان و اثرگذاری بالای صدا، بسیاری از اساتید موسیقی این ساز را یکی از بهترین انتخابها برای شروع میدانند. تنها نکته این است که سنتور حساسیت زیادی به رطوبت و کوک دارد، اما با کمی تجربه این مسئله هم راحت کنترل میشود.
سازهای شبیه سنتور
در کنار سنتور ایرانی، سازهای دیگری در جهان وجود دارد که کمابیش شکل یا شیوه نوازندگی مشابه دارند. برخی از آنها عبارتاند از:
* دولسیمر آمریکایی
* سنتور هندی (سنتور کشمیر)
* قانون عربی (البته ساختار متفاوتی دارد اما از لحاظ چیدمان خرک کمی نزدیک است)
* یانچین چینی
این بخش برای کسانی که میخواهند بدانند سازهای شبیه سنتور کداماند، دید خوبی ایجاد میکند.
جمع بندی؛ پاسخ کوتاه به سوالات درباره سنتور
در این مقاله تلاش کردم تصویری کامل از ساز سنتور ارائه بدهم؛ از تعداد سیمها و خرکها گرفته تا ریشههای تاریخی و شباهتهای جهانی این ساز. حالا میدانیم:
* ساز سنتور چند سیم دارد؟ ۷۲ سیم
* ساز سنتور چند خرک دارد؟ ۱۸ خرک
* ساز سنتور چند خرک و چند سیم دارد؟ ۱۸ خرک و ۷۲ سیم
* ساز سنتور چند مضرب دارد؟ معمولاً مضرب چهار
* ساز سنتور چند اکتاو دارد؟ حدود ۲٫۵ اکتاو
* ساز سنتور ساخت کجاست؟ ایران
* ساز سنتور ساخت کیست؟ محصول تکامل تاریخی و سازسازان ایرانی
* ساز سنتور سنتی کدام کشور است؟ ایران
* آیا سنتور ساز خوبی است؟ بله، قطعاً انتخابی بسیار مناسب است
* سازهای شبیه سنتور هم در کشورهای دیگر دیده میشوند
