ساز سه تار چیست؟ آشنایی کامل با یکی از اصیلترین سازهای ایرانی
اگر به موسیقی و انواع سازهای ایرانی علاقه دارید، بدون شک نام ساز سه تار را شنیدهاید؛ سازی خوشصدا، آرام، جمعوجور و پر از احساس که قرنهاست در دل فرهنگ ما جا دارد. بسیاری از هنرجویان موسیقی بهدلیل ظرافت و صدای روحنواز این ساز، اولین انتخابشان ساز سه تار است. در این مقاله میخواهیم با ساز سه تار آشنا شویم؛ اگر قصد یادگیری این ساز را دارید یا به این نوع موضوع علاقه دارید، در ادامه همراه ما باشید.
تاریخچه ساز سه تار
برای شناخت بهتر ساز سه تار، باید کمی به گذشته نگاه کنیم. تاریخچه ساز سه تار به دوران قدیم ایران برمیگردد؛ جایی که خانواده تارها و تنبورها کمکم شکل گرفتند. پژوهشگران باور دارند که سه تار ابتدا یک ساز چهار سیم نداشت؛ همانطور که از نامش پیداست، تنها سه سیم داشت. بعدها سیم چهارم که به آن «واخوان» یا «سیم مشتاق» میگویند، توسط «مشتاق علیشاه» به این ساز اضافه شد و باعث شد دامنه صوتی آن کاملتر شود. با اینکه امروز چهار سیم دارد، اما همچنان نام ساز سه تار برای آن باقی مانده است.
سه تار از ابتدا در موسیقی عرفانی و مجلسی ایران حضور پررنگی داشت. چون صدای ظریف و کمحجمش برای فضاهای آرام مناسب بود. بزرگان موسیقی مثل عبادی، احمد عبادی، جلال ذوالفنون و محمدرضا لطفی نقش مهمی در شناساندن و گسترش این ساز داشتهاند.
ساز سه تار برای کدام کشور است؟
شاید بپرسی ساز سه تار برای کدام کشور است؟ پاسخ ساده است: این ساز کاملاً ایرانی است. ریشه و تکامل سهتار در ایران بوده و بخشی از میراث فرهنگی موسیقی این سرزمین محسوب میشود. هرچند برخی سازهای مشابه در کشورهای همسایه دیده میشود، اما شکل امروزی سهتار و تکنیکهای نوازندگی آن کاملاً ایرانی هستند.
ساز سه تار چند سیم دارد؟
امروزه سهتار ۴ سیم دارد که به ترتیب از نازک به کلفتتر عبارتاند از:
* سیم اول (بم)
* سیم دوم (زیر)
* سیم سوم
* سیم مشتاق (واخوان)
اضافه شدن سیم چهارم باعث شد اجرای قطعات گستردهتر شود و رنگ صوتی ساز بسیار پختهتر گردد.
ساز سه تار چند تار دارد؟
گاهی برخی اشتباه میکنند و میپرسند ساز سه تار چند تار دارد؟ درواقع منظور از «تار» در اینجا سیم نیست. سهتار مانند تار ۶ سیم ندارد؛ بلکه تنها چهار سیم دارد. نام «سهتار» از دورهای باقی مانده که این ساز سه سیم داشت.
ساز سه تار چند اکتاو دارد؟
با توجه به ساختار دسته و پردهبندی، معمولاً ساز سه تار حدود دو اکتاو صدا تولید میکند. این دامنه صوتی برای اجرای دستگاهها، گوشهها و تکنیکهای ردیف موسیقی ایرانی کاملاً مناسب است.
سازهای شبیه سه تار
سهتار به خانواده سازهای مضرابی با دسته باریک تعلق دارد و چند ساز شبیه به آن در فرهنگ ایران و منطقه وجود دارد. مهمترین سازهای شبیه سه تار عبارتاند از:
* ساز تنبور: از نظر شکل دسته شبیه است اما صدای خشکتر و حجیمتری دارد.
* ساز تار: شباهت خانوادگی دارد ولی بزرگتر، پرصداتر و ششسیم است.
* ساز دوتار: در خراسان و ترکمنصحرا رایج است و دو سیم دارد.
* ساز باغلاما (در ترکیه): ساختار مشابه دارد اما موسیقی متفاوتی اجرا میکند.
با این حال هیچکدام صدای ظریف، احساسی و کمحجم سهتار را ندارند؛ صدایی که آن را منحصربهفرد میکند.
یادگیری ساز سه تار چقدر طول میکشد؟
یکی از مهمترین پرسشها این است که یادگیری ساز سه تار چقدر طول میکشد. مدت زمان یادگیری به علاقه، تمرین و استاد بستگی دارد، اما معمولاً:
۳ تا ۶ ماه اول: آشنایی با مضراب، پردهها، نتها و چند قطعه ساده
۶ تا ۱۲ ماه: اجرای قطعات سنتی و ابتدایی ردیفنوازی
۱ تا ۳ سال: تسلط روی تکنیکها، ردیف و اجرای حرفهایتر
اگر روزی نیمساعت تمرین ثابت داشته باشید، پیشرفت خیلی خوب و قابلتوجهی خواهید داشت.
نحوه تولید صدا در ساز سه تار
صدا در سهتار با زخمه یا ناخن تولید میشود. برخلاف تار که مضراب فلزی دارد، در سهتار نوازنده با انگشت اشاره خود سیمها را زخمه میزند. همین موضوع باعث ایجاد صدای نرم و احساسی این ساز میشود.
جنس و ساختار ساز سه تار
سهتار از چوبهای مختلفی ساخته میشود. معمولاً:
* کاسه: چوب توت
* دسته: چوب گردو یا افرا
* صفحه: چوب توت
* گریف و پردهها: روده، نایلون یا مواد مقاوم امروزی
جنس چوب و نحوه ساخت کاسه تأثیر مستقیم روی کیفیت صدای ساز دارد.
کاربرد ساز سه تار در موسیقی ایرانی
سهتار بیشتر در موسیقی سنتی، عرفانی و بداههنوازی استفاده میشود. صدای آن حالت خلوت و درونی دارد و در اجرای تکنوازی بسیار محبوب است. امروزه در موسیقی تلفیقی و حتی آثار مدرن نیز از این ساز استفاده میشود.
سخن آخر
سهتار سازی مناسب برای افراد علاقهمند به موسیقی آرام، عرفانی و سنتی است. یادگیری آن زمان زیادی نمیخواهد، اما به عشق و تمرین مداوم نیاز دارد. اگر به دنبال شروع یک مسیر موسیقایی زیبا و احساسی هستید، سهتار بدون شک یکی از بهترین انتخابها است.
