هرآنچه باید درباره ساز نی بدانید؛ انواع + تاریخچه
ساز نی یکی از اصیلترین و عمیقترین سازهای موسیقی ایرانی است؛ سازی که صدای آن همیشه با حالوهوای عرفانی، تنهایی، تفکر و لطافت معنوی شناخته شده است. اگر تا امروز برایتان سؤال بوده که ساز نی چیست، از کجا آمده، ساز نی چند سوراخ دارد، چه انواعی دارد و چرا اینقدر مهم است، در این مقاله از گیتاربر به تمام سوالات خود میرسید.
ساز نی چیست؟
ساز نی یک ساز بادی است که معمولاً از چوب یا نی ساخته میشود. این ساز با استفاده از دمیدن به درون لولهای که دارای سوراخهای مختلف است، صدا تولید میکند. نی یکی از ابزارهای اصلی در موسیقی ایرانی و به ویژه در موسیقی سنتی و کلاسیک است. صدای آن بسیار خاص است و به راحتی قابل شناسایی است. معمولاً این ساز در دسته سازهای بادی چوبی قرار میگیرد.
تاریخچه ساز نی
ساز نی تاریخچهای طولانی دارد و به دوران باستان باز میگردد. این ساز در بسیاری از فرهنگها و تمدنهای باستانی، به ویژه در ایران باستان، مورد استفاده قرار میگرفته است. در فرهنگ ایرانی، نی به عنوان یکی از اولین سازهای ساختهشده شناخته میشود. از این ساز در مراسمهای مختلف مذهبی و فرهنگی استفاده میشده و در شعرهای قدیمی نیز به آن اشاره شده است.
در گذشته، نی به عنوان ابزاری برای ارتباط با طبیعت و انتقال احساسات استفاده می شده است. در دورانهای مختلف، این ساز تغییرات زیادی کرده و در نهایت به شکلی که امروزه در دسترس است، تبدیل شده است. این تحول در ساختار و طراحی نی باعث شده است که آن در انواع مختلفی موجود باشد.
انواع ساز نی
اگر فکر میکنی فقط یک نوع نی وجود دارد، باید بگویم دنیای نی بسیار متنوعتر است. انواع ساز نی بر اساس طراحی، محل نواختن و کاربرد متفاوت هستند.
۱. نیِ دَمی (دندانی): این رایجترین نوع نی در موسیقی ایرانی است. نوازنده آن را با دندان میگیرد و با لبها direction و شدت صدا را کنترل میکند. صدای آن عمیق و حرفهایتر است.
۲. نی لبی: این نوع نی را مانند فلوت به کناره لبها نزدیک میکنند. برای افراد مبتدی مناسبتر است چون کنترل آن راحتتر است.
۳. نی عربی و ترکی: این مدلها سوراخها، اندازهها و کوک متفاوتی دارند. موسیقی ترکی و عربی معمولاً از نیهایی با طول بیشتر و صدای محزونتر استفاده میکند.
۴. نی خراسانی / نی چوپانی: اینها سادهتر هستند و بیشتر در موسیقی محلی استفاده میشوند. ساختارش سادهتر و صدایش روستاییتر و خامتر است.
این تنوع نشان میدهد که نی فقط یک ساز کلاسیک شهری نیست؛ بلکه در دل فرهنگهای محلی، عرفانی و حتی داستانهای تاریخی ریشه دارد.
ساز نی چند سوراخ دارد؟
یکی از پرسشهایی که همیشه درباره این ساز مطرح میشود این است که ساز نی چند سوراخ دارد؟ نی معمولاً شش سوراخ دارد:
* پنج سوراخ در جلوی ساز
* یک سوراخ در پشت برای کنترل نُتها
البته بسته به نوع نی و سبک نوازندگی، گاهی این تعداد کمی تغییر میکند، اما استاندارد اصلی همان شش سوراخ است. وجود این سوراخها باعث میشود نی بتواند گستره صوتی نسبتاً وسیعی تولید کند. در واقع با جرینگها، تغییر شدت دمیدن و تغییر وضعیت انگشتها، نی میتواند چند اکتاو مختلف را پوشش دهد.
ساز نی چطور نواخته میشود؟
نواختن ساز نی تکنیک خاص خودش را دارد. برخلاف بسیاری از سازها، در نی فقط انگشتگذاری مهم نیست؛ بلکه شیوه دمیدن اهمیت بیشتری دارد. نوازنده باید:
* هوا را با زاویه خاصی وارد دهانه نی کند
* فشار نفس را تنظیم کند
* ساز را با لب و دندان در محل مخصوص نگه دارد
* همزمان انگشتها را دقیق حرکت دهد
این مهارتها زمان میبرد. شاید برای همین است که صدای نی اینقدر ارزشمند و معنوی به نظر میرسد؛ چون نتیجه ترکیب تنفس، احساس، مهارت و تجربه نوازنده است.
نقش ساز نی در موسیقی ایرانی
در موسیقی سنتی، صدای نی همیشه نقش احساسیترین بخش را دارد. این ساز میتواند حالات بسیار مختلفی ایجاد کند:
* حزن
* عرفان
* شادی
* تفکر
* رازآلودگی
آثار بسیاری از استادان بزرگ موسیقی ایران بدون نی قابل تصور نیست. استادانی مانند حسن کسائی، محمد موسوی، حسین عمومی و کیانینژاد باعث شدند نی به جایگاه سازهای اصلی موسیقی ایرانی برسد.
ساز نی مال کجاست؟ از ایران تا جهان
اگر بخواهیم دقیق بگوییم، پاسخ روشن است: ساز نی مال کجاست؟ ریشه اصلی آن ایران است، اما این ساز در گذر زمان وارد فرهنگهای دیگر شده. خاورمیانه، شمال آفریقا، ترکیه و آسیای میانه همگی نسخههایی از نی دارند. با این حال ساختار، شیوه نواختن و جنس نی ایرانی بهقدری خاص است که موسیقیدانان جهان آن را یکی از متفاوتترین انواع سازهای بادی میدانند.
امروز نی نه فقط در موسیقی سنتی که حتی در فیلمها، موسیقیهای تلفیقی و کنسرتهای مدرن هم دیده میشود.
