ساز دوتار چیست؟ شناخت یکی از اصیلترین سازهای ایرانی!
ساز دوتا یکی از قدیمیترین و تاثیرگذارترین سازهای موسیقی نواحی ایران است؛ سازی که صدایش آرام، عمیق و روایتگر فرهنگ و زندگی مردمان شرق و شمال شرق کشور است. وقتی درباره ساز دوتار صحبت میکنیم، درواقع وارد دنیای موسیقی بخشیها، عاشیقها و هنرمندان محلی میشویم؛ دنیایی که با تاریخ، اسطوره و هویت قومی ایرانی گره خورده است.
در این مقاله از گیتار بر میخواهیم درباره ساز دوتار صحبت کنیم. پس اگر قصد یادگیری این ساز را دارید یا به این نوع موضوعات علاقه مند اید در ادامه همراه ما باشید.
تاریخچه ساز دوتار
تاریخچه ساز دوتار بسیار طولانی است. پژوهشها نشان میدهد که ریشه این ساز به بیشتر از هزار سال پیش بازمیگردد. ریشه ساز دوتار را در فرهنگهای کهن آسیای مرکزی، خراسان بزرگ و سرزمینهای ترکمنی باید جستوجو کرد. این ساز ابتدا در میان راویان و نقالان استفاده میشد؛ افرادی که داستانها و حماسهها را سینهبهسینه منتقل میکردند.
در دورههای مختلف، ساز دوتا علاوه بر نقش هنری، یک ابزار فرهنگی و حتی معنوی بوده است. برای مثال در منطقه خراسان، بخشیها با ساز دوتا مراسم، آیینها و روایتها را اجرا میکردند. همین حضور پررنگ باعث شده امروزه تاریخچه ساز دوتار و روایتهای مربوط به آن بخشی مهم از میراث ناملموس ایران باشد.
ساز دوتار مال کجاست؟
اگر بپرسیم ساز دوتار مال کجاست یا ساز دوتار متعلق به کدام شهر است، پاسخ یک منطقه واحد نیست. ساز دوتا در چند استان ایران ریشه دارد و هر منطقه سبک مخصوص خود را ارائه میدهد. اما اصلیترین مناطق عبارتاند از:
- ترکمنصحرا
- گلستان
- قسمتهایی از مازندران
- خراسان شمالی
- خراسان رضوی
- خراسان جنوبی
بنابراین در پاسخ به این سؤال که ساز دوتار متعلق به کدام استان است، میتوان گفت: خراسان و استان گلستان در بین قوم ترکمن مهمترین خاستگاههای آن هستند.
ساز دوتار مربوط به کدام قوم ایرانی است؟
این پرسش یکی از کلیدیترین سوالات درباره این ساز است. ساز دوتار مربوط به کدام قوم ایرانی است؟ این ساز بیشتر در میان سه گروه قومی شناخته شده است:
- قوم ترکمن
- قوم کرمانج (کردهای خراسان)
- قوم فارسیزبان خراسانی
البته سبکهای دیگری نیز وجود دارد، اما این سه قوم مهمترین حاملان و حافظان این ساز هستند.
ساز دوتار چند سیم دارد؟
نام این ساز پاسخ سؤال را روشن میکند. ساز دوتار چند سیم دارد؟ همانطور که از واژه «دو تار» مشخص است، دو سیم دارد. این دو سیم از نظر نقش موسیقایی با هم متفاوت هستند:
- یکی سیم اصلی (معمولاً ضخیمتر)
- دیگری سیم واخوان (که نقش همراهیکننده دارد)
انواع ساز دوتار
یکی از موضوعات مهمی که باید در معرفی این ساز بررسی کنیم، انواع ساز دوتار است. هر منطقه شکل خاصی از ساز دوتا را ساخته و سبک نواختن متفاوتی ارائه کرده است. معروفترین انواع آن عبارتاند از:
۱. دوتار ترکمنی یا دوتار ترکمن
دوتار ترکمنی یا دوتار ترکمن مربوط به قوم ترکمن است که در گلستان و بخشهایی از شمالشرق زندگی میکنند. این نوع دوتار نسبت به نوع خراسانی کمی جمعوجورتر است و صدای درخشانتری دارد.
ویژگیها:
* ریتمیکتر و تندتر
* استفاده زیاد در موسیقی عاشیقی ترکمن
* تزئینات بدنه بیشتر از نوع خراسانی
۲. دوتار خراسانی
دوتار خراسانی مشهورترین نوع این ساز است. این مدل بدنه کشیدهتر و دسته بلندتری دارد. صدای آن گرم و نرم است و مناسب اجرای آواز و مقامات بخشیها است.
ویژگیها:
* سبک نوازندگی ملایم و روایتمحور
* استفاده گسترده در موسیقی کرمانجی و تربتجام
* دارای نقوش ساده و بدنه یکتکه
۳. دیگر انواع محلی
در مناطقی مانند بجنورد، شیروان، قوچان، تربت جام، خواف و کاشمر نیز نسخههای محلی ساز دوتا ساخته میشود و هر کدام تفاوتهایی در شکل بدنه و رنگ صوتی دارند.
ساختار و اجزای ساز دوتا
برای شناخت بهتر ساز دوتار چیست، باید ساختارش را توضیح داد. این ساز معمولاً از چوبهای محلی مثل توت و گردو ساخته میشود. اجزای مهم شامل:
* کاسه: بخش گلابیشکل ساز
* دسته بلند
* دو سیم فلزی یا نایلونی
* گوشیها برای کوک
* خرک و شیطانک
بدنه «یکتکه» بودن یکی از ویژگیهای مهم انواع ساز دوتار است. این باعث میشود صدا شفافتر و زندهتر باشد.
ریشه ساز دوتار در فرهنگ ایرانی
ریشه ساز دوتار فقط به موسیقی محدود نمیشود؛ این ساز بخشی از هویت فرهنگی، ادبی و تاریخی مردم شرق ایران است. با دوتار داستانها روایت شده، اشعار کهن خوانده شده و وقایع تاریخی به شکل شفاهی منتقل شدهاند. بخشیها اعتقاد داشتند دوتار با روح انسان ارتباط دارد و به همین دلیل همیشه با احترام با آن برخورد میکردند.
این ریشه عمیق باعث شده امروز دوتار در فهرست میراث جهانی یونسکو نیز ثبت شود.
نقش ساز دوتا در موسیقی امروز
با وجود گذشت سالها، ساز دوتا امروز هم جایگاه مهمی دارد. هنرمندان معاصر از آن در اجراهای صحنهای، موسیقی تلفیقی و آثار سینمایی استفاده میکنند. صدای دلنشین آن به راحتی با سازهای مدرن ترکیب میشود، اما همچنان اصالت و لحن محلی خود را حفظ میکند.
هنرمندانی از خراسان و ترکمنصحرا تلاش کردهاند این میراث ارزشمند را زنده نگه دارند. بسیاری از آنها امروز در سطح بینالمللی شناخته شدهاند.
جمعبندی: ساز دوتا نماد هویت شرقی ایران
در این مقاله بررسی کردیم ساز دوتار چیست، انواع ساز دوتار، دوتار خراسانی، دوتار ترکمنی و اینکه ساز دوتار متعلق به کدام استان است. همچنین توضیح دادیم ساز دوتار چند سیم دارد و ساز دوتار مال کجاست. ساز دوتا فقط یک ساز نیست؛ یک میراث فرهنگی، یک روایت تاریخی و یک زبان موسیقایی است که قرنهاست مردم خراسان و ترکمنصحرا با آن زندگی کردهاند. صدای آرام و عمیق آن، هنوز هم یکی از زیباترین جلوههای موسیقی اصیل ایرانی است.
