ساز عود (بربط) چیست؟ آشنایی کامل با این ساز اصیل!
ساز عود یکی از قدیمیترین و اصیلترین انواع سازهای موسیقی است؛ سازی که در فرهنگهای مختلف ریشه دارد و همیشه صدای گرم و عمیق آن توجه هنرمندان و موسیقیدوستان را جلب کرده است. کسی که حتی یکبار صدای این ساز را شنیده باشد، تفاوتش با بقیه سازها را بهوضوح حس میکند. بسیاری از افراد هنگام آشنایی با این ساز میپرسند ساز عود چیست، نام دیگر ساز عود چیست یا ساز عود مال کجاست. در این مقاله به همه این موضوعات میپردازیم؛ پس برای آشنایی کامل همراه ما باشید.
نام دیگر ساز عود چیست؟
خیلیها نمیدانند که ساز عود یک نام دیگر هم دارد. در موسیقی ایرانی قدیم، این ساز با نام ساز بربط شناخته میشد. اگر در کتابهای قدیمی، شعرهای حافظ یا نوشتههای فارابی نگاه کنید، نام ساز بربط زیاد دیده میشود. بنابراین هرجا نام بربط شنیده شود، درواقع همان ساز عود است. حتی در بعضی منابع، هنرمندان از ترکیب «ساز عود یا بربط» استفاده میکنند تا این پیوند تاریخی را روشن کنند.
تاریخچه ساز عود
وقتی صحبت از تاریخچه ساز عود میشود، باید به هزاران سال قبل برگردیم. ریشه این ساز در تمدنهای باستانی خاورمیانه دیده شده؛ جایی که موسیقی بخش مهمی از زندگی مردم بود. در نقشبرجستههای آشوری و آثار بهجا مانده از ایران باستان، نمونههایی شبیه ساز بربط دیده میشود. همین آثار نشان میدهد که تاریخچه ساز عود بسیار قدیمی است و جایگاه ویژهای در فرهنگ منطقه دارد.
بعد از ایران باستان، عربها هم این ساز را توسعه دادند. در دوره اسلامی، این ساز وارد کشورهای مختلف شد و نام «العود» برای آن رایج شد. همین نام بعدها به «عود» تبدیل شد. جالب است بدانید فارابی و ابنسینا، هر دو درباره ساز بربط توضیح دادهاند و اهمیت آن را در موسیقی بیان کردهاند.
ساز عود مال کجاست؟
یک سؤال پرتکرار این است که ساز عود مال کجاست. پاسخ آن ساده نیست، چون این ساز در کشورهای مختلف رشد کرده. اما ریشه اصلی آن در ایران، عراق و ترکیه دیده میشود. به عبارت دیگر، ساز عود برای چه کشوری است را نمیتوان محدود به یک کشور دانست. این ساز بخشی از فرهنگ موسیقی خاورمیانه، مخصوصاً ایران، کشورهای عربی، ترکیه و شمال آفریقا است. هر فرهنگ، نسخه خاص خود را از این ساز ساخته، اما ساختار اصلی آن همیشه یکسان مانده.
ساز عود چه شکلیه؟
در میان تمام پرسشها، سوال «ساز عود چه شکلیه» یکی از معمولترینهاست. شکل این ساز بسیار خاص است و همین ظاهر متفاوت آن باعث شده در نگاه اول توجه آدم را جلب کند.
* کاسه بزرگ و نیمکرهای شکل دارد.
* دسته ساز کوتاه است.
* صفحه روی کاسه معمولاً چوبی است و روی آن سوراخهای گلمانند دیده میشود.
* سیمها معمولاً ۱۰ یا ۱۱ عدد است و بهصورت جفت بسته میشود.
* گوشیهای کوک در کنار دسته قرار دارند و شکلشان کمی شبیه ساز تار است.
ظاهر این ساز بهخوبی نشان میدهد که ساز عود چیست و چرا صدایی گرم و عمیق تولید میکند. همین کاسه بزرگ و ضخامت چوب باعث ایجاد صدای بم و دلنشین میشود.
ساختار صوتی ساز عود
وقتی درباره ساز عود چیست صحبت میکنیم، یکی از نکتههای مهم صدای آن است. جنس چوب، اندازه کاسه و نوع سیم روی رنگ صوتی تأثیر مستقیم دارد. چوب گردو، افرا یا توت برای ساخت کاسه استفاده میشود. صفحه معمولا از چوب صنوبر ساخته میشود چون صدای نرمتری تولید میکند. این ساز محدوده صوتی گستردهای ندارد، اما همان محدوده محدود هم با کیفیت و وضوح بالا اجرا میشود. بسیاری از قطعههای سنتی و عربی، دقیقاً با این ساز ساخته شدهاند چون توانایی انتقال احساس را بهخوبی دارد.
ساز عود برای چه کشوری است؟
این سؤال معمولاً وقتی مطرح میشود که کسی صدای ساز را شنیده و دنبال شناخت دقیقتری است. پاسخ آن این است که ساز عود برای کشورهای ایران، ترکیه، عراق، سوریه، مصر و سایر کشورهای عربی است. این ساز در هر کشور شکل و اندازه مخصوص خود را دارد. برای مثال:
* عود ترکیهای اندازه کوچکتری دارد و صدای تیزتر تولید میکند.
* عود عربی کاسه بزرگتری دارد و صدایش بمتر است.
* عود ایرانی یا بربط به مدلهای قدیمی نزدیکتر است و صدای کلاسیکتری تولید میکند.
بنابراین نمیتوان گفت ساز عود مال کجاست، اما میتوان گفت این ساز خانهاش موسیقی شرق است.
جایگاه ساز عود در موسیقی امروز
بااینکه تاریخچه ساز عود به هزاران سال قبل برمیگردد، اما الان هم جایگاه مهمی دارد. بسیاری از هنرمندان مشهور جهان مثل نصیر شمه، انور براهم، رضا صادقی (در آثار ترکیبی) و حتی گروههای ایرانی از این ساز استفاده کردهاند. ترکیب صدای مدرن با صدای سنتی این ساز، هم در موسیقی تلفیقی و هم در موسیقی سنتی فوقالعاده است.
این ساز برخلاف ظاهر بزرگش، تکنیکهای زیادی دارد و نوازنده میتواند با انگشتهای دست راست و چپ روی صدا تأثیر بگذارد.
